Eftir Renötu Emilsson Peskova
(þessi færsla birtist upprunalega á ensku á blogg-síðu Heritage Language Blog 20. febrúar 2026)
Á hverju ári, 21. febrúar, fagnar fólk um allan heim Alþjóðadegi móðurmálsins, í minningu baráttu bengalsks fólks fyrir viðurkenningu á móðurmáli sínu, bengölsku, árið 1952. Á árinu 2026 táknar alþjóðadagur móðurmálsins baráttuna fyrir því að viðhalda og efla tungumálafjölbreytni, sem er nátengd aðgengi að menntun á tungumáli sem börn tala eða skilja (UNESCO, e.d.).
Markmið þessarar bloggfærslu er að fræða foreldra og kennara og hjálpa þeim að skilja málleg mannréttindi (e. linguistic human rights) barna. Betri skilningur á málréttindum getur stuðlað að ákvörðunum sem gera skóla og samfélög opnari og styðjandi gagnvart erlendum móðurmálum, eða erfðamálum eins og þau eru stundum kölluð — og fjöltyngi almennt.
Hópmynd frá FOHLC Café um málréttindi 5. febrúar 2026.
Í tilefni af Alþjóðadeginum móðurmálsins 2026 skipulagði Forum of Heritage Language Coalitions (FOHLC Europe) rafrænt kaffihús FOHLC Café 5. febrúar þar sem hugtakið málleg mannréttindi var til umfjöllunar. Nokkrir meðlimir alþjóðlegs sérfræðingahóps HL Global Think Tank tóku þátt og komu þátttakendur frá sjö löndum, þar á meðal Bandaríkjunum, Grikklandi, Hollandi, Bretlandi og Þýskalandi.
Dæmi úr öllum heiminum sýna að notkun móðurmáls er oft bönnuð, refsað fyrir hana og hún hindruð í skólastarfi. Á sama tíma veita stefnumótun og rannsóknir leiðbeiningar og rök fyrir notkun, viðhaldi og námi á og í gegnum móðurmál. Sue Gollifer og Renata Emilsson Peskova, rannsakendur frá Menntavísindasviði Háskóla Íslands, ásamt skipuleggjendum og gestum FOHLC Café, ræddu hugtökin mannréttindi og málleg mannréttindi, með vísan í grein ‘We can do much more and better’: Understanding gatekeepers’ perspectives on students’ linguistic human rights (2024).
„Í stuttu máli eru málréttindi mannréttindi sem þarf að vernda til að tryggja aðgengi að menntun, sem er grundvallar mannréttindi.“
Fjórar meginreglur til að skilja mannréttindi
Hugtakið málleg mannréttindi er ekki auðvelt að skilja. Það tengist öðrum réttindum, svo sem aðgengi að menntun og þátttöku í samfélaginu. Lýðræði og virðing fyrir mannréttindum og grundvallarfrelsi eru gagnkvæmt háð og styrkja hvort annað. Mikilvægur grunnur að skilningi á mannréttindum eru fjórar samtengdar alþjóðlegar meginreglur: algildi, samstaða, gagnkvæmni og óskiptanleiki.
Í einföldu máli eru málréttindi mannréttindi sem þarf að vernda til að tryggja aðgengi að menntun, sem er grundvallar mannréttindi. Málleg mannréttindi eru forsenda gæða í menntun og tengjast einnig menningarlegum réttindum og rétti til sjálfsmyndar. Þau eiga við um öll börn og ungmenni um allan heim, í öllum löndum og á öllum tungumálum.
Skyggna úr kynningu Sue Gollifer og Renötu Emilsson Peskova á FOHLC Café 5. febrúar 2026.
Í framkvæmd felur þetta í sér að börn eigi rétt á að læra bæði móðurmál sitt og tungumál skólans. Málleg mannréttindi í menntun tengjast rétti til móðurmálskennslu (móðurmál sem lykill að fullri þróun vitsmunalegrar hæfni) og rétti til að læra og fá viðeigandi kennslu í ríkjandi tungumáli samfélags og skóla, sínu svokölluðu öðru tungumáli, sem getur þó verið þeirra þriðja, fjórða eða fimmta mál. Þannig má koma í veg fyrir mismunun eða útilokun minnihlutahópa frá menntun. Að jafnvægi náist milli tileinkunar móðurmáls og ríkjandi tungumáls, og að tryggja fullan þroska barna, er flókið verkefni sem þarf að takast á við í málstefnu á hverjum stað fyrir sig.
Þegar börn læra í gegnum skólamál sem þau tala ekki og skilja ekki til fulls, eru þau jafnframt svipt námi í námsgreinum og þátttöku í skólasamfélaginu. Rammi Tomaševski um 4-A (aðgengi, aðgengileiki, viðunandi gæði og aðlögun, á ensku availability, accessibility, acceptability, adaptability) skýrir tengsl menntunar og mállegra mannréttinda. Gæðamenntun verður að vera tiltæk og aðgengileg öllum börnum í minnihlutahópum, sem og börnum sem búa við skort eða eru í viðkvæmri stöðu, og hún þarf að vera viðeigandi fyrir námsreynslu þeirra og aðlöguð þörfum þeirra svo þau geti þroskast til fulls (Tomaševski, 2001).
„Jafnvel í skólakerfi sem er þekkt fyrir að vera inngildandi, lýðræðislegt og ætlað að stuðla að velferð allra barna, eru togstreita og áskoranir sem snerta suma hópa barna og foreldra.“
Dæmi frá Íslandi
Í netkaffinu notuðu Sue og Renata stöðuna á Íslandi til að sýna að jafnvel í skólakerfi sem er talið inngildandi og lýðræðislegt, og miðar að velferð allra barna, eru spennur og áskoranir fyrir ákveðna hópa barna og foreldra. Notendur íslensks táknmáls, nýkomin börn frá fátækum og stríðshrjáðum svæðum og börn foreldra með litla formlega menntun standa frammi fyrir áskorunum í íslenskum skólum. Þótt kennsla í meirihlutamálinu sé skylda og ábyrgð skóla og foreldra, er hún oft ekki nægjanleg. Byrðin af viðhaldi og námi í erfðamáli hvílir samkvæmt opinberum stefnumótunarskjölum alfarið á herðum foreldra.
Með dæmum um erfðamál og íslenskt táknmál innan skólakerfisins sýndi Renata hvernig sum málleg mannréttindi eru ekki nægilega tryggð, svo sem aðgengi að námi í erfðamáli og námi í gegnum erfðamál. Foreldrar greindu frá þreytandi baráttu við kerfið og frá skorti á skilningi af hálfu yfirvalda og skóla, á meðan skólastjórar og fræðslustjórar sveitarfélaga lýstu gremju yfir því að geta ekki framfylgt mállegum mannréttindum barna betur, þrátt fyrir að vera meðvituð um þörfina.
Orðalag skiptir máli: Réttur til að „viðhalda“ vs. „nota“ vs. „þróa“ vs. „læra“?
FOHLC Café lauk með umræðu undir stjórn Sue og Renötu um aktívisma og hagnýtar afleiðingar alþjóðlegra stefnumótunarskjala, einkum Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna frá 1989. Í 29. grein segir að menntun barns skuli beinast að (b) „þróun virðingar fyrir mannréttindum (…)“ og (c) „þróun virðingar fyrir foreldrum barnsins, eigin menningarlegri sjálfsmynd þess, tungumáli og gildum (…)“. Í 30. grein segir að barn sem tilheyrir þjóðernis-, trúar- eða mállegum minnihlutahópi „skuli ekki vera synjað um rétt til að njóta eigin menningar (…) eða nota eigið tungumál“ í samfélagi við aðra í sínum hópi.
Þótt orðalag lagalega bindandi skjala lofi oft varfærnislega rétt til að „nota“ og „njóta“ tungumálsins, er ekki skýrt kveðið á um rétt til að „læra“ tungumálið eða læra í gegnum það. Túlkun mállegra mannréttinda sem samofinna menntunar-, menningar- og sjálfsmyndaréttindum opnar þó rými fyrir víðtækari skilning og áhrif á kennslu erfðamála bæði innan og utan formlegs skólakerfis.
Í einföldu máli skiptir aktívismi foreldra og annarra hagsmunaaðila máli í stöðugu samtali við kennara, skólastjórnendur og rekstraraðila skóla. Að opna augu þeirra og auka skilning á mállegum mannréttindum barna getur stuðlað að ákvörðunum sem gera skóla opnari og styðjandi gagnvart erfðamálum og fjöltyngi almennt.
Nánari upplýsingar
HL Global Think Tank
Heritage Language Global Think Tank er sérfræðingavettvangur sem hefur það að markmiði að auka viðurkenningu, sýnileika, lífskraft, gæði og sjálfbærni móðurmálsskóla sem eru reknir af félaga- og grasrótarsamtökum um allan heim. Þessir skólar viðhalda og kenna nemendum erlend móðurmál þeirra, sem oft eru hvorki kennd í opinberum skólum né töluð í samfélaginu.
Global Call to Action for Heritage Language Education
Árið 2024, í tilefni af Alþjóðadegi móðurmálsins, mótuðu sérfræðingar innan HL Global Think Tank alþjóðlegt ákall til aðgerða fyrir kennslu erfðamála (Global Call to Action for Heritage Language Education). Markmið þess er að efla réttinn til að læra erfðamál, sem oft eru fyrstu tungumál barna á heimilum þeirra. Ákallið veitir leiðbeiningar til nemenda, kennara, stjórnenda móðurmálsskóla, stefnumótenda, skólastjóra, blaðamanna og annarra um hvernig megi styðja og efla kennslu erfðamála í nærumhverfi og á heimsvísu.
FOHLC Europe
Forum of Heritage Language Coalitions (FOHLC Europe) er vettvangur sem hefur það að markmiði að efla samstarf samtaka sem starfa að kennslu erfðamála í Evrópu. Auk netráðstefnu sem haldin er á tveggja ára fresti fyrir móðurmálskennara og skólastjórnendur býður vettvangurinn upp á FOHLC Cafés á netinu þar sem fjallað er um kennslu erlendra móðurmála í mismunandi landfræðilegu og mállegu samhengi, og vinnur að þróun kennsluefnis, svo sem alþjóðlegra leiðbeininga um faglega starfshætti í móðurmálsskólum (International Guidelines for Professional Practices in HL Schools).
Heimildir
Coalition of Community-Based Heritage Language Schools. (e.d.). International guidelines for professional practices.
FOHLC Europe | HLE Network. (e.d.). FOHLC Europe.
Fohlc-cafe-2026-02-05. (2026, 5. febrúar). FOHLC Café. https://heritagelanguageschools.org/coalition/article/249073
Gollifer, S., Gunnþórsdóttir, H., & Emilsson Pesková, R. (2024). ‘We can do much more and better’: Understanding gatekeepers’ perspectives on students’ linguistic human rights. Human Rights Education Review, 7(1), 26–48. https://doi.org/10.7577/hrer.5306
HL Global Think Tank | HLE Network. (e.d.). HL Global Think Tank.
Tomaševski, K. (2001). Human rights obligations: Making education available, accessible, acceptable and adaptable. Novum Grafiska AB.
UNESCO. (e.d.). International Mother Language Day.